गृहनिर्माण संस्थेत सहयोगी सदस्य, नाममात्र सदस्य आणि "संयुक्त सदस्य" यांच्यातील फरक: उपविधी ३, १६, २५ व २६ नुसार कोणाला मतदान व स्वाक्षरीचा हक्क

परिस्थिती

एक सदनिका पती-पत्नीच्या संयुक्त नावावर नोंदणीकृत आहे. वार्षिक सर्वसाधारण सभेत दोघेही उपस्थित राहतात आणि दोघांनाही मतदान करायचे आहे. समितीतील एक सदस्य, केवळ अंदाजाने, "ते दोघे मिळून सदनिकेचे मालक आहेत" असे म्हणून दोन मते देऊ देतो. दुसऱ्या एका इमारतीत, एका सदस्याने आपली विवाहित मुलगी व तिचे कुटुंब "काळजीवाहू" म्हणून सदनिकेत राहू दिले आहे, आणि आता तिला समितीच्या सभांना उपस्थित राहून कुटुंबाच्या वतीने बोलायचे आहे. तिसऱ्या एका संस्थेत, गेली तीन वर्षे थेट देखभाल शुल्क भरणारा भाडेकरू आता "वर्तनाने सदस्य झालो" असा दावा करतो.

या तिन्ही परिस्थिती उपविधींनी अचूकपणे केलेल्या एका फरकावर अवलंबून असतात, आणि बहुतेक समित्या तो चुकीचा समजतात: गृहनिर्माण संस्था सर्वसाधारण अर्थाने "संयुक्त सदस्य" (joint member) अशी कोणतीही स्वतंत्र श्रेणी ओळखत नाही. ती आपल्या सदस्यत्व नोंदवहीत नेमक्या दोनच श्रेणी ओळखते — सदस्य (ज्यामध्ये सहयोगी सदस्य समाविष्ट आहे) आणि नाममात्र सदस्य — आणि दोघांचे हक्क स्पष्टपणे वेगळे आहेत.

उपविधींमध्ये फक्त दोनच श्रेणी आहेत, तीन नव्हे

उपविधी १६ हे स्पष्टपणे सांगते: "संस्थेच्या सदस्य वर्गामध्ये (एक) सदस्य व सहयोगी सदस्य आणि (दोन) नाममात्र सभासद यांचा समावेश असेल." उपविधींमध्ये "संयुक्त सदस्य" अशी स्वतंत्र तिसरी श्रेणी नाही. लोक बोलीभाषेत ज्याला "संयुक्त सदस्य" म्हणतात — मूळ सदस्याबरोबर भागप्रमाणपत्रावर नाव असलेला सहमालक — तो उपविधींच्या स्वतःच्या भाषेत सहयोगी सदस्य (Associate Member) आहे.

उपविधी ३(ब) अन्वये सहयोगी सदस्याची व्याख्या आहे: "जो सदस्य इतर सदस्याबरोबर व्यक्तिश: किंवा संयुक्तपणे मालमत्तेमध्ये हक्क, मालकी हक्क व हितसंबंध धारण करतो पण ज्याचे नांव भागप्रमाणपत्रात प्रथम स्थानी येत नसेल असा सदस्य." म्हणजेच: सहमालक अस्तित्वात असतो, आणि उपविधी त्याला एक निश्चित दर्जा देतातही — पण तो दर्जा "सहयोगी सदस्य" असा आहे, ज्याला स्वतःचे मर्यादित व विशिष्ट हक्क आहेत, समान सह-सदस्यत्व नव्हे.

उपविधी ३(क) स्वतंत्रपणे नाममात्र सदस्याची व्याख्या करते: "नोंदणी झाल्यावर अशा सदस्यत्वासाठी व्यक्तिश: किंवा संयुक्तपणे दाखल केलेल्या मालमत्तेमध्ये हक्क, मालकी हक्क व हितसंबंध धारण करीत नाही अशी व्यक्ती" — यामध्ये भाडेकरू, परवानाधारक, काळजीवाहू आणि कोणताही मालकी हक्क नसलेले पण औपचारिकपणे नाममात्र सदस्य म्हणून दाखल झालेले भोगवटादार यांचा समावेश होतो.

सहयोगी सदस्य काय करू शकतो आणि काय करू शकत नाही

उपविधी २५ स्पष्ट आहे: "सहयोगी सदस्यांना, अधिनियमाच्या कलम २७(२) अन्वये तरतूद केली असेल त्याखेरीज सक्रीय सदस्याचे कोणतेही हक्क वा विशेष हक्क असणार नाहीत," आणि त्याने उपविधी २२(क) च्या अटी पूर्ण केल्या पाहिजेत. सहयोगी सदस्य समान दर्जाचा सह-सदस्य नाही. त्याचे हक्क अधिनियम व उपविधींनी त्याच्यासाठी विशेषरीत्या राखून ठेवलेले, मर्यादित हक्क आहेत — संपूर्ण सदस्यत्व हक्कांचा संच नव्हे.

यापैकी एक विशिष्ट हक्क म्हणजे मतदान, आणि तोही अटींसह. उपविधी १०५ अन्वये सदस्य व सहयोगी सदस्याचा मतदान हक्क अधिनियमाच्या कलम २७ अन्वये नियंत्रित होतो, आणि उपविधी १०६ प्रत्यक्ष नियम सांगते: "संस्थेच्या सर्वसाधारण सभेत, प्रत्येक क्रियाशील सदस्यास आणि त्याच्या अनुपस्थितीत त्याच्या सहयोगी सदस्यास एकच मत असेल." म्हणजे सदस्य व सहयोगी सदस्य मिळून एकच मत — दोघांना स्वतंत्र मत नाही. सुरुवातीच्या उदाहरणातील पती-पत्नीला दोन मते मिळत नाहीत; भागप्रमाणपत्रावर ज्याचे/जिचे नाव प्रथम आहे तो सदस्य उपस्थित असल्यास तोच मतदान करतो. सहयोगी सदस्य फक्त सदस्याच्या अनुपस्थितीतच मतदान करतो.

सहयोगी सदस्याला उपविधी २२(क)/(ब) अन्वये सदस्यामार्फत अर्ज करून, प्रवेश फी भरून दाखल करून घेता येते. उपविधी २४(ब) अन्वये सहयोगी सदस्याला सदनिकेत राहण्याचा हक्क आहे, पण फक्त सदस्याच्या संमतीने आणि संस्थेला लेखी कळवून. सहयोगी सदस्य स्वतंत्रपणे राजीनामाही देऊ शकतो — उपविधी २८ अन्वये सहयोगी सदस्य सचिवाला लेखी कळवून राजीनामा देऊ शकतो, जो ज्या सदस्याबरोबर तो भाग धारण करतो त्याच्यामार्फत पाठवला जातो.

नाममात्र सदस्य काय करू शकतो आणि काय करू शकत नाही

येथे उपविधी अधिकच कडक आहेत. उपविधी २६ स्पष्टपणे सांगते: "नाममात्र सदस्यास सभासद म्हणून असे कोणतेही हक्क राहणार नाहीत." नाममात्र सदस्य — उपविधी २० अन्वये दाखल झालेला भाडेकरू, परवानाधारक, काळजीवाहू किंवा भोगवटादार — याला मतदानाचा हक्क नाही, सदस्य म्हणून सर्वसाधारण सभेत उपस्थित राहून बोलण्याचा हक्क नाही, आणि तो कितीही काळ देखभाल शुल्क भरत असला किंवा सदनिकेत राहत असला तरी त्याला मालकी हक्क नाही. देखभाल शुल्क भरल्याने भाडेकरू सदस्य होत नाही; केवळ उपविधी २० अन्वये, सदस्यामार्फत अर्ज करून, नाममात्र सदस्यत्वासाठी औपचारिक दाखला मिळाल्यासच — आणि तेव्हाही त्याला सदस्यत्वाचे हक्क मिळत नाहीत, फक्त नोंदवलेला दर्जा व उपविधी २४(ब) अन्वये सदस्याच्या संमतीने राहण्याचा हक्क मिळतो.

नाममात्र सदस्यही सदस्यापासून स्वतंत्रपणे राजीनामा देऊ शकतो, तो कंपनी/भागीदारी संस्थेच्या वतीने राहतो की उपभाडेकरू, परवानाधारक किंवा काळजीवाहू आहे यानुसार उपविधी २९ व ३० मध्ये दिलेल्या कार्यपद्धतीनुसार.

सदस्याच्या मृत्यूनंतर काय होते

उपविधी ३४ अन्वये प्रथम नामांकित सदस्याच्या मृत्यूनंतर भाग व सहयोगी/नाममात्र सदस्य दर्जाचे काय होते हे ठरते. वारसांनी (नॉमिनी) मृत्यूपासून सहा महिन्यांच्या आत सदस्यत्वासाठी अर्ज करणे आवश्यक आहे. एकापेक्षा जास्त नॉमिनी असल्यास, त्यांनी कोणाला सदस्य म्हणून दाखल करावे हे दर्शवणारा संयुक्त अर्ज करावा — नॉमिनींनी अन्यथा सूचित केल्याखेरीज, इतर नॉमिनी संयुक्त/सहयोगी सदस्य (Joint/Associate Members) म्हणून दाखल होतात. उपविधींच्या मूळ मजकुरात "Joint/Associate Members" हा शब्दप्रयोग येथेच वापरला आहे — आणि येथेही तो सह-नॉमिनीचा दर्जा सहयोगी सदस्यत्वच असल्याचे स्पष्ट करतो, स्वतंत्र "संयुक्त सदस्यत्व" श्रेणी नव्हे.

प्रत्येक दर्जा कसा संपतो

उपविधी ५६ अन्वये, प्रथम नाव असलेला सदस्य सदस्य नसेल तेव्हा, किंवा सहयोगी सदस्याच्या मृत्यूने, किंवा समितीने राजीनामा स्वीकारल्याने सहयोगी सदस्यत्व संपते — मात्र सहयोगी सदस्य मालमत्तेत सदस्याबरोबर संयुक्तपणे हक्क व हितसंबंध धारण करत असल्यास, केवळ प्रथम सदस्याचे सदस्यत्व संपल्यामुळे तो आपोआप सहयोगी सदस्य राहत नाही असे होत नाही. उपविधी ५७ व ५८ अनुक्रमे कंपनी/भागीदारी संस्थेच्या वतीने राहणाऱ्या नाममात्र सदस्यासाठी आणि उपभाडेकरू, परवानाधारक किंवा काळजीवाहूसाठी समांतर समाप्ती कारणे देतात. उपविधी ५९ अन्वये समितीने प्रत्येक अशी समाप्ती इतिवृत्तांतात नोंदवणे आणि सचिवाने संबंधितांना ७ दिवसांत लेखी कळवणे आवश्यक आहे.

तुमच्या समितीने काय करावे

1. 1कोण मतदान करणार हे ठरवण्यापूर्वी प्रत्यक्ष सदस्यत्व नोंदवही तपासा, विक्रीखत नव्हे. उपविधी १०६ नुसार फक्त भागप्रमाणपत्रावर प्रथम नाव असलेला सदस्य सर्वसाधारण सभेत मतदान करतो — सहयोगी सदस्य फक्त त्या सदस्याच्या अनुपस्थितीतच मतदान करतो.
2. 2एका सदनिकेकडून दोन मते कधीही देऊ नका. एक सदनिका, एक सदस्य, एक मत (किंवा सदस्याच्या अनुपस्थितीत सहयोगी सदस्याचे मत) — दोन्ही नव्हे.
3. 3सहयोगी किंवा नाममात्र सदस्यत्व औपचारिकपणे दिले गेले आहे का ते तपासा. राहणारा नातेवाईक किंवा भाडे भरणारा भाडेकरू यांना, उपविधी २० किंवा उपविधी १९(ब) च्या कार्यपद्धतीने दाखल झाल्याशिवाय कोणताही दर्जा नसतो — अर्ज व समितीची इतिवृत्तांतातील मंजुरी तपासा.
4. 4सहयोगी व नाममात्र सदस्यांचे अर्ज, भोगवटा संमती व राजीनामे सदस्यामार्फतच घ्या, जसे उपविधी २२, २४(ब), २८, २९ व ३० आवश्यक करतात — नाममात्र किंवा सहयोगी सदस्य या पायऱ्यांमध्ये सदस्याला वगळू शकत नाही.
5. 5सहयोगी किंवा नाममात्र सदस्यत्वाची प्रत्येक समाप्ती समितीच्या इतिवृत्तांतात नोंदवा आणि उपविधी ५९ नुसार ७ दिवसांत लेखी कळवा, जेणेकरून आव्हान दिल्यास सदस्यत्व नोंदवही बचावण्याजोगी राहील.
6. 6सदस्याच्या मृत्यूनंतर, सहा महिन्यांच्या आत उपविधी ३४ अन्वये संयुक्त नॉमिनी अर्जाचा आग्रह धरा, आणि अन्यथा सूचित केल्याखेरीज इतर नॉमिनींना योग्यरीत्या संयुक्त/सहयोगी सदस्य म्हणून दाखल करा.

हा फरक बरोबर समजणे ही केवळ औपचारिकता नाही — तो ठरवतो की वार्षिक सर्वसाधारण सभेत कोण मतदान करू शकतो, संस्थेच्या वतीने कोण स्वाक्षरी करू शकतो, आणि सदनिकेबाबतच्या निर्णयांसाठी कायदेशीररीत्या कोणाची संमती आवश्यक आहे. कायद्याने केवळ सहयोगी सदस्य असलेल्या — ज्याला स्वतंत्र मतदान हक्क नाही अशा — सदस्याचे एकच चुकीचे मोजलेले मत, वार्षिक सर्वसाधारण सभेचा ठराव आव्हानित होण्यासाठी पुरेसे असते.