106C-10 · 106C-11
संस्थेचे निधी — कर्जनिवारण, दुरुस्ती व इतर
नियम १०६सी-१० आणि १०६सी-११ सहकारी गृहनिर्माण संस्थांसाठी कर्ज घेण्याच्या मर्यादा आणि अनिवार्य निधी रचना स्थापित करतात. नऊ वेगवेगळे निधी निर्धारित केले आहेत — कर्जनिवारण निधी ०.२५% प्रतिवर्षापासून ते सामाजिक उपक्रमांसाठी कल्याण निधीपर्यंत.
कर्ज मर्यादा (नियम १०६सी-१०)
गृहनिर्माण संस्थेची एकूण दायित्वे पुढील बाबींच्या बेरजेच्या दहापटीहून अधिक असता कामा नयेत:
(अ) भरणा झालेले भाग भांडवल (ब) संचित राखीव निधी (क) जमीन व इमारतीसाठी सभासदांनी दिलेली रक्कम (ड) इमारत निधी
...वजा संचित तोटा.
स्वयंपुनर्विकास किंवा स्वयंविकासासाठी अपवाद: शासनमान्य मूल्यांकनकर्त्याच्या अहवालानुसार निर्धारित केलेल्या जमिनीच्या मूल्याच्या १० पटीपर्यंत संस्था कर्ज घेऊ शकते. यामुळे पुनर्विकास प्रकल्पांसाठी बरीच मोठी कर्जक्षमता उपलब्ध होते.
विहित केलेले नऊ निधी (नियम १०६सी-११)
| निधी | स्रोत | वापर | किमान दर |
|---|---|---|---|
| राखीव निधी | प्रवेश शुल्क + हस्तांतरण शुल्क/अधिमूल्य + निव्वळ नफ्यातील तरतूद + देणग्या | सर्वसाधारण राखीव | — |
| कर्जनिवारण निधी (सिंकिंग फंड) | सर्वसाधारण सभेने निश्चित केलेल्या दराने सभासदांचे योगदान | सर्वसाधारण सभेने मंजूर केलेल्या मोठ्या दुरुस्त्या | प्रति सदनिका बांधकाम खर्चाच्या किमान ०.२५% प्रतिवर्ष |
| दुरुस्ती व देखभाल निधी | सर्वसाधारण सभेने निश्चित केलेल्या दराने सभासदांचे योगदान | इमारती/मालमत्तेच्या नित्य आवर्ती दुरुस्त्या | प्रति सदनिका बांधकाम खर्चाच्या किमान ०.७५% प्रतिवर्ष |
| मोठ्या दुरुस्तीचा निधी | क्षेत्रफळाधारित प्रमाणशीर दराने सभासदांचे योगदान | महत्त्वपूर्ण दुरुस्ती व देखभालीची कामे | सर्वसाधारण सभेच्या निर्णयानुसार |
| शिक्षण व प्रशिक्षण निधी | सभासदांचे योगदान | सहकार शिक्षण व प्रशिक्षण कार्यक्रम | प्रति सभासद प्रति महिना ₹१० (नियम १०६सी-७) |
| निवडणूक निधी | सर्व सभासदांचे समान योगदान | व्यवस्थापन समितीच्या निवडणुका घेणे | सर्वसाधारण सभेच्या निर्णयानुसार |
| कल्याण निधी | सभासदांचे ऐच्छिक योगदान | सामाजिक, सांस्कृतिक, मनोरंजनात्मक उपक्रम | — |
| कॉर्पस निधी | संस्थेद्वारे राखला जातो | सर्वसाधारण सभेच्या निर्णयानुसार | — |
| अन्य कोणताही निधी | सर्व सभासदांचे समान योगदान | सर्वसाधारण सभेने मंजूर केलेला विशिष्ट उद्देश | — |
कर्जनिवारण निधी (सिंकिंग फंड) — गणिती उदाहरण
एखाद्या सदनिकेचे बांधकाम ₹३०,००,००० मध्ये झाले असल्यास:
वार्षिक कर्जनिवारण निधी योगदान = ₹३०,००,००० × ०.२५% = ₹७,५०० प्रति वर्ष मासिक योगदान = ₹६२५ प्रति सदनिका
हे वैधानिक किमान प्रमाण आहे. सर्वसाधारण सभा यापेक्षा जास्त दर निश्चित करू शकते.
कर्जनिवारण निधीसाठी वापरला जाणारा बांधकाम खर्च हा बांधकामाच्या वेळी वास्तुविशारदाने प्रमाणित केलेला खर्च असला पाहिजे — सदनिकेचे सध्याचे बाजारमूल्य किंवा विक्री किंमत नव्हे.
दुरुस्ती व देखभाल निधी — गणिती उदाहरण
एखाद्या सदनिकेचे बांधकाम ₹३०,००,००० मध्ये झाले असल्यास:
वार्षिक दुरुस्ती व देखभाल योगदान = ₹३०,००,००० × ०.७५% = ₹२२,५०० प्रति वर्ष मासिक योगदान = ₹१,८७५ प्रति सदनिका
यातून नित्य आवर्ती दुरुस्त्या भागवल्या जातात — मोठी संरचनात्मक कामे नव्हेत (ती मोठ्या दुरुस्तीच्या निधीतून केली जातात).
राखीव निधी — यात काय जमा होते
- सभासदांकडून मिळालेले सर्व प्रवेश शुल्क — संपूर्णपणे राखीव निधीतच जमा झाले पाहिजे.
- सभासदत्व हस्तांतरित होताना मिळालेले सर्व हस्तांतरण शुल्क, आकार किंवा अधिमूल्य.
- अधिनियमाच्या कलम ६६(१) व (२) च्या अधीन राहून, त्या वर्षाच्या निव्वळ नफ्यातून किंवा शिलकीतून केलेली तरतूद.
- विशिष्ट उद्देशासाठी दिलेल्या देणग्या वगळता, मिळालेल्या सर्व देणग्या.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
नाही. कर्जनिवारण निधी विशेषतः "सर्वसाधारण सभेने मंजूर केलेल्या मोठ्या दुरुस्त्यांसाठी" आहे (नियम १०६सी-११(२)). नित्य रंगकाम व किरकोळ दुरुस्त्या दुरुस्ती व देखभाल निधीतून केल्या जातात.
या नियमांचा आपल्या संस्थेसाठी कसा उपयोग कराल?
ही माहिती केवळ सामान्य ज्ञानासाठी आहे. आपल्या विशिष्ट परिस्थितीसाठी पात्र अॅडव्होकेटचा सल्ला घ्या.
Source: Maharashtra Government Gazette, Part IV-B, No. 366, dated 22 June 2026 · Notification No. Sanini 0321/C.R.41/13-C, dated 18 June 2026
आपल्या संस्थेत हीच अडचण आहे?
नियम माहीत असणे वेगळे; तो प्रत्यक्षात लागू करून घेणे वेगळे.
Expert Jurist LLP महाराष्ट्रातील सहकारी गृहनिर्माण संस्था व त्यांच्या सभासदांना याच तरतुदींबाबत सल्ला देते — अनुपालन, सर्वसाधारण सभेची कार्यपद्धती, मागणी नोटीस व थकबाकी वसुली.
MCS नमुने, अनुपालन दिनदर्शिका आणि संपूर्ण उपविधी संग्रह — पूर्णपणे विनामूल्य.