106C-1
गृहनिर्माण संस्थांना लागू नसलेले नियम
२०२६ च्या दुरुस्तीपूर्वी, गृहनिर्माण संस्थांना इतर प्रकारच्या सहकारी संस्थांप्रमाणेच महाराष्ट्र सहकारी संस्था नियम, १९६१ अंतर्गत नियंत्रित केले जात होते. नियम १०६सी-१ आता त्या सामान्य नियमांपैकी एक मोठी यादी वगळतो आणि त्यांच्या जागी समर्पित प्रकरण ११-ब च्या तरतुदी ठेवतो. कोणते नियम लागू होत नाहीत हे समजून घेतल्यास व्यवस्थापन समिती सदस्यांना अनुपालन गोंधळ टाळता येतो.
गृहनिर्माण संस्थांना यापुढे लागू नसलेले नियम
महाराष्ट्र सहकारी संस्था नियम, १९६१ मधील खालील नियम १८ जून २०२६ पासून सहकारी गृहनिर्माण संस्थांना लागू होणार नाहीत:
| नियम | विषय |
|---|---|
| नियम ४ | संस्था नोंदणीची कार्यपद्धती |
| नियम १९ | सभासदत्व प्रवेशाच्या अटी |
| नियम २०(१) | सभासद प्रवेशाची कार्यपद्धती (फक्त उप-नियम १) |
| नियम २२ | भाग किंवा हितसंबंध हस्तांतरणावरील निर्बंध |
| नियम २५ | सभासद नोंदवही |
| नियम २७ | सभासदांची वार्षिक यादी |
| नियम ३०ए | कर्ज घेण्यावरील निर्बंध |
| नियम ३५–४८ | व्यवस्थापन समिती — रचना, अधिकार, निवडणुका (१४ नियम) |
| नियम ४९बी | जागांचे आरक्षण |
| नियम ४९सी | निवडणूक कार्यपद्धती (पूरक) |
| नियम ५३ | लेखापरीक्षण — सर्वसाधारण तरतुदी |
| नियम ५३सी | लेखापरीक्षण — सहकारी गृहनिर्माणविषयक विशिष्ट (जुना) |
| नियम ६३ए | चौकशी |
| नियम ६६ | निव्वळ नफ्याची विल्हेवाट |
| नियम ८६ए | अवसायन — विशेष तरतुदी |
| नियम ९३–१०३ | अवसायक — नियुक्ती, अधिकार, कर्तव्ये (११ नियम) |
या नियमांच्या जागी काय येते?
नवीन प्रकरण ११-ब (नियम १०६सी-१ ते १०६सी-१४) मध्ये नोंदणी, सभासदत्व, निधी, देखभाल शुल्क, व्यवस्थापन आणि थकबाकी वसुली यांचा समावेश असलेल्या, गृहनिर्माण संस्थांसाठीच्या समर्पित व विशिष्ट तरतुदी आहेत. हे नवीन नियम अपार्टमेंट-इमारतीतील संस्थांच्या व्यावहारिक वास्तवानुसार आखलेले असून वर नमूद केलेल्या सामान्य नियमांची जागा घेतात.
सभासदत्व, निवडणुका, निधी आणि व्यवस्थापन यांबाबत मार्गदर्शनासाठी गृहनिर्माण संस्थांनी आता जुन्या सामान्य नियमांकडे नव्हे, तर प्रकरण ११-ब कडे पाहिले पाहिजे.
लागू राहणारे नियम
वर नमूद न केलेले महाराष्ट्र सहकारी संस्था नियम, १९६१ मधील इतर सर्व नियम — विवाद निराकरण, अपील, हिशेब ठेवणे आणि लेखापरीक्षण दोष-दुरुस्ती यांसंबंधीच्या नियमांसह — गृहनिर्माण संस्थांना लागू राहतात.
व्यवस्थापन समित्यांवरील व्यावहारिक परिणाम
- व्यवस्थापन समितीच्या निवडणूक कार्यपद्धती आता नियम १०६सी-१३(४) (नैमित्तिक रिक्त पदे) आणि आदर्श उपविधींद्वारे नियंत्रित होतात — जुन्या नियम ३५–४८ द्वारे नव्हे.
- सभासदत्व प्रवेश नियम १०६सी-४/५/६ नुसार होतो, जुन्या नियम १९ नुसार नव्हे.
- नवीन संस्थांची नोंदणी नियम १०६सी-२ आणि १०६सी-३ नुसार होते, जुन्या नियम ४ नुसार नव्हे.
- कर्ज मर्यादा नियम १०६सी-१० नुसार ठरतात, जुन्या नियम ३०ए नुसार नव्हे.
- निधीची विल्हेवाट नियम १०६सी-११ नुसार होते, जुन्या नियम ६६ नुसार नव्हे.
- सामान्य नियमांतील लेखापरीक्षण तरतुदींची (नियम ५३, ५३सी) जागा उपविधी व आदर्श-उपविधी चौकटीने घेतली आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
१८ जून २०२६ पासून महाराष्ट्रातील सर्व नोंदणीकृत सहकारी गृहनिर्माण संस्थांना — विद्यमान आणि नव्याने नोंदणीकृत अशा दोन्ही.
या नियमांचा आपल्या संस्थेसाठी कसा उपयोग कराल?
ही माहिती केवळ सामान्य ज्ञानासाठी आहे. आपल्या विशिष्ट परिस्थितीसाठी पात्र अॅडव्होकेटचा सल्ला घ्या.
Source: Maharashtra Government Gazette, Part IV-B, No. 366, dated 22 June 2026 · Notification No. Sanini 0321/C.R.41/13-C, dated 18 June 2026
आपल्या संस्थेत हीच अडचण आहे?
नियम माहीत असणे वेगळे; तो प्रत्यक्षात लागू करून घेणे वेगळे.
Expert Jurist LLP महाराष्ट्रातील सहकारी गृहनिर्माण संस्था व त्यांच्या सभासदांना याच तरतुदींबाबत सल्ला देते — अनुपालन, सर्वसाधारण सभेची कार्यपद्धती, मागणी नोटीस व थकबाकी वसुली.
MCS नमुने, अनुपालन दिनदर्शिका आणि संपूर्ण उपविधी संग्रह — पूर्णपणे विनामूल्य.